📌 کلیات اکتینومیستها
سه جنس مهم از خانواده اکتینومیستها مورد بررسی قرار میگیرند: اکتینومایسس، نوکاردیا، استرپتومایسس
- باسیل گرم مثبت با فرم منشعب یا شاخهمانند
- غیرمتحرک
- روی پلیت، کلونیهایشان شبیه میسلیوم (شبکه رشتههای قارچی) دیده میشود
- ریزوئیدی (رشتهمانند) هستند ← به همین دلیل «باکتریهای قارچیشکل» نامیده میشوند
🌬️ تفاوت هوازی/بیهوازی بودن
استرپتومایسس و نوکاردیا: هوازی
اکتینومایسس: بیهوازی (برخی اختیاری، برخی اجباری)
⭐ مهمترین گونه
اکتینومایسس اسرائیلی: باسیل گرم مثبت بیهوازی اجباری، شایعترین عامل جداشده از نمونههای بیماران انسانی
🖼️
نکته شکل صفحه ۳: طرحواره درختی اکتینومیستها را به سه شاخه تقسیم میکند؛ شکل دیگر مراحل رشد رشته قارچی را از اسپور ← germ tube ← عنصر پرشاخه یا توده کلافهای (Pellet) نشان میدهد.
🦠 اکتینومایسس
ویژگیها
- اسپور تولید نمیکنند
- بیهوازی هستند (اکثراً بیهوازی اجباری در گونههای مهم بیماریزا)
- فلور نرمال بدن در: کولون، واژن، حفره دهانی
🔬
نکته شکل صفحه ۴: اکتینومایسس اسرائیلی زیر میکروسکوپ حالت منشعب و رشتهای/میلهای دارد. کلونی روی بلاد آگار به شکل دندان آسیا است (ترفند حفظی: «اسرائیل تو آسیاس»). رشد کند است (۲ تا ۳ هفته).
پاتوبیولوژی
فلور طبیعی دستگاه گوارش، تناسلی یا دهان است. در شرایط تروما یا جراحی که مرز مخاطی شکسته شود، باکتری به لایههای زیرین راه مییابد.
🔄 مسیر ایجاد ضایعه (مهم!)
شکسته شدن مرز مخاطی
←
دسترسی باکتری به بافت زیرین
←
چرک + سولفورگرانول
←
ایجاد آبسه
←
ایجاد مجاری سینوسی
←
درگیری ارگانها / سیستمیک
🟡 سولفورگرانول از چه تشکیل شده؟
باکتری رشتهای + ماکروفاژها + سلولهای بافت درگیر + فیبرین + PMN ها (که گرانولها را احاطه میکنند)
عفونت اندوژن است و چون بیهوازی است، معمولاً همراه با آبسه دیده میشود. محل شایع: ریه، دستگاه گوارش و ادراریتناسلی (خصوصاً خانمها).
🖼️
نکته شکل صفحه ۵: Lumpy jaw (فک متورم)، فیستول تخلیهکننده. دانههای چرک زرد و سولفوره رنگ که در تشخیص بسیار کمککننده است.
🖼️
نکته شکل صفحه ۶: آبسه در ناحیه زبان؛ درگیری تدریجی فک و صورت تا پوست از طریق ارتباطات سینوسی.
🩺 اَشکال اکتینومایکوزیس (۴ نوع)
| نوع | محل درگیری | راه ورود / مستعدکننده | تظاهرات مهم |
|---|
صورتی-گردنی
(شایعترین) |
سر، گردن، دهان |
جراحی، تومور سر و گردن، بهداشت ضعیف دهان |
توده متورم و اریتماتوز ← آبسه ← مجاری سینوسی و تخلیه به بیرون |
| توراسیک |
قفسه سینه و ریه |
استنشاق یا ترومای قفسه سینه |
تب خفیف، سرفه، خلط چرکی، تخریب بافت ریه، درگیری دنده |
| شکمی |
حفره شکم |
پارگی آپاندیس، جراحی شکم، جسم خارجی |
عفونت ناحیه شکم |
تناسلی/ژنیتال
(نادر) |
دستگاه تناسلی |
خانمهای استفادهکننده از IUD |
عفونت تناسلی |
تشخیص آزمایشگاهی
- ارسال سریع نمونه (چون بیهوازی است و در معرض هوا ممکن است بمیرد)
- مشاهده سولفورگرانولها → له کردن بین ۲ لام → رنگآمیزی → مشاهده باسیل رشتهای
- کشت در BHI، Thioglycolate، بلاد آگار (نیاز به شرایط بیهوازی)
- رشد کند (۲ تا ۳ هفته) — کلونی شبیه دندان آسیا
💊 درمان
داروی انتخابی
پنیسیلین G برای ۶ تا ۱۲ ماه
حساسیت به پنیسیلین → اریترومایسین یا کلیندامایسین
گاهی نیاز به جراحی برای تخلیه آبسه و درناژ
🧫 نوکاردیا
ویژگیهای کلیدی (تمایز از اکتینومایسس)
- برخلاف اکتینومایسس: هوازی است و میتواند ساپروفیت آب و خاک باشد
- برخلاف اکتینومایسس: کاتالاز مثبت و اورهآز مثبت
- ویژگی تشخیصی اختصاصی: توانایی هیدرولیز پارافین
- رشد در ۳۵ تا ۳۷ درجه، بعد از حدود یک هفته، تودهای نامنظم و مومشکل
- پیگمانهای مختلف: کلونی سفید، نارنجی، حتی قرمز
🖼️
نکته شکل صفحه ۱۰: کلونیهای نوکاردیا ظاهر خشک و حالت پودری/گچی روی سطح محیط کشت دارند — ویژگی اختصاصی کلونیهای این باکتری.
🎨 رنگآمیزی اسیدفست
نوکاردیا جزو گروه
CMN (کورینهباکتریوم، مایکوباکتریوم، نوکاردیا) است. در زیلنیلسن معمولی اسیدفست نسبی است، اما با
روش اصلاحشده (Modified Acid-Fast) بهخوبی رنگ میگیرد. این مهمترین نکته تمایز از اکتینومایسس است (هر دو گرم مثبت رشتهایاند، اما فقط نوکاردیا اسیدفستپذیر است).
اصولاً پاتوژن فرصتطلب است؛ اگر عفونت رخ دهد احتمالاً بیمار عفونت زمینهای (ایدز، سل) یا ضعف سیستم ایمنی دارد.
📊 جدول مقایسه نوکاردیا و اکتینومایسس
| ویژگی | Nocardia | Actinomyces |
|---|
| اکسیژن | هوازی | بیهوازی / اختیاری |
| شکل | رشتهای | رشتهای |
| گرم | مثبت | مثبت |
| Catalase | + | − |
| Urease | + | − |
| اسیدفست | + نسبی (روش اصلاحشده) | − |
| محیط زیست | خاک و آب | عمدتاً فلور طبیعی بدن |
| ماهیت | اغلب فرصتطلب | معمولاً عفونت اندوژن |
| نکته کلیدی | Aerobic + Modified Acid-Fast | Anaerobic + Non-acid-fast |
پاتوبیولوژی
دو گونه مهم: نوکاردیا برازیلینسیس و نوکاردیا آستروئیدس. مهمترین عفونت: عفونت تنفسی (شبیه مایکوباکتریوم توبرکلوزیس).
⚠️ تفاوت مهم با سل
در عفونت ریوی با نوکاردیا،
گرانولوم در X-ray ریه دیده نمیشود (برخلاف سل)
گسترش: آبسههای زیر جلدی، سلولیت، و حتی آبسههای مغزی (از طریق سیستم اعصاب مرکزی)؛ میتواند به پوست هم انتشار یابد.
🖼️
نکته شکل صفحه ۱۲-۱۳: ضایعات پوستی و آبسه در نواحی مختلف بدن؛ X-ray قفسه سینه با درگیری ریه بدون گرانولوم مشخص.
نوکاردیوزیس
- بیشتر در مردان با نقص سیستم ایمنی
- در عفونتهای مغزی: مرگومیر تا ۸۰٪؛ حتی با درمان مناسب تا ۵۰٪
تشخیص آزمایشگاهی
- لام مستقیم + رنگآمیزی گرم → باسیل منشعب
- رنگآمیزی اسیدفست اصلاحشده (روش سرد) → باسیل اسیدفست منشعب
- کشت: BHI، محیط قارچی، بلاد آگار، سابورو دکستروز آگار، تایر مارتین آگار، SDA، BA
- شناسایی جنس: ویژگی میکروسکوپی/ماکروسکوپی کافی است
- شناسایی گونه: تست بیوشیمیایی و گاهی PCR لازم است
💊 درمان
داروی انتخابی
تریمتوپریم–سولفامتوکسازول
در مقاومت: ایمیپنم، آمیکاسین، مینوسایکلین، فلوروکینولونها
حتماً
آنتیبیوگرام لازم است؛ گاهی جراحی برای تخلیه ناحیه درگیر